Hokjes versus vrijheid

Nazmiye Oral draagt geen hoofddoek en is niet islamitisch. Het interview is nog niet begonnen of de eerste twee vooroordelen kunnen het raam uit. Het is een hokje waar ze wel vaak in geplaatst wordt, simpelweg omdat ze Turks is. Oral reageert zichtbaar geïrriteerd wanneer ik haar vraag of haar maatschappelijke vrijheid beperkt zou worden als zij een hoofddoek zou dragen. 'De realiteit is dat ik geen hoofddoek draag. Dat is voor veel mensen verwarrend. Met hoofddoek wordt de aanname bevestigd dat ik moslima ben, terwijl ik dat helemaal niet ben. Ik haat ook dat woord 'moslima', dat is weer een etiket. Ik ben niet gelovig, ik vind het belachelijk om mensen bekrompen in te delen in 'christen' of 'moslim'. Mensen houden van hokjes, zo denken ze te weten waar je voor staat.'

Een aantal jaren geleden vroeg een journaliste van het feministische blad 'Opzij': 'Geloof je het als vrouwen zeggen dat ze uit eigen wil een hoofddoek dragen? Denk je niet dat ze dan gebrainwasht zijn?' Zo’n vraag vind ik heel ver gaan, zeker voor een feministe. Als een intelligente volwassen vrouw met een hoofddoek voor je staat, in je ogen kijkt en zegt 'ik kies er zelf voor', dan snap ik niet hoe zo’n journaliste zich af kan vragen of zij de waarheid spreekt. Je neemt de ander dan totaal niet serieus.'

Portret van een moeder
Nazmiye Oral is actrice, speelde in 'de gesluierde monologen', een voorstelling op basis van de vele verhalen van Nederlandse moslimvrouwen, is columniste voor de Volkskrant en werkt voor Zina Platform, een kunstproject waar migrantenvrouwen in het middelpunt staan. We hebben afgesproken in De Balie, het culturele centrum in Amsterdam waar Zina Platform kantoor houdt. De sfeer doet een beetje aan een leegstaande fabriek denken, groot en uitgestorven. Maar als ik boven kom, in de ruimte van Zina is de sfeer meteen anders. De grote tafel in het midden is bezaaid met eten en drinken. Onderdelen van kunstprojecten liggen her en der verspreid. .

Een van Oral’s laatste projecten is een filmpje over haar moeder. ‘Het is een stopmotion film, heel associatief. Mijn moeder ligt op het gras, ze heeft de handen voor haar gezicht en ze traant een roze substantie. De substantie stroomt als een draadje door de hele wereld. Het gaat door muren heen en komt uiteindelijk weer bij haar terug in de vorm van een bloem. De muziek die ik er bij zocht, versterkt wat je ziet: 'You're just an object to me, I'd really like to know you better'. Dat het een vrouw is van tweeënzestig met een hoofddoek vinden mensen bijzonder. Dat geeft zo'n film dan meerwaarde. Het zegt iets over onze beeldcultuur en wat daar nog aan mist.'

'Ik ben geen charityworker, vervolgt Oral. ‘Dat zijn we geen van allen. De zelfkant van de maatschappij fascineert mij en dus maak ik daar werk over. Het gaat mij niet om migranten. Als ik mijn moeder gebruik is mijn fascinatie eerder mijn relatie met haar en het feit dat mijn moeder drie uur lang op het gras wil liggen met een kapotte rug. De kick voor mij is dat je een niet normaal beeld ziet. Namelijk een vrouw met hoofddoek, die allerlei rare dingen doet. Het liefst zou ik haar naakt willen portretteren, maar dat durf ik dan net niet te vragen.’

Vrijheid zit in de ruimte tussen culturen
Ze stelt dat je moet proberen een ander echt te zien, een moedige daad. 'Als je echt naar de ander kijkt, moet je open zijn, moet je durven oordelen, maar ook verwachtingen loslaten. Terwijl dat bijna het enige is wat we hebben. En de bekekene moet zich laten zien, die moet ervoor kiezen zich kwetsbaar op te stellen en zich te laten bekijken. Die daad van kijken of het gezien worden, waardoor je aangeraakt wordt door een ander dat verandert je, innerlijk. Het verandert je altijd, het doet iets met je. Als dat niet gebeurt, dan heb je niet echt gekeken en heb je elkaar niet ontmoet. Dat heeft niets te maken met minderheden. Dat doet iedereen thuis, met je moeder, met je vriend. We denken dat we elkaar kennen, of dat je bent wie je bent. Maar als je moedig durft te zijn, dan zijn de mogelijkheden oneindig. Dat bevrijd heel erg.'

Zelf was ze altijd een meisje dat weg wilde, dat het heft in eigen handen wilde nemen. Ze heeft lang de Nederlandse cultuur gezien als 'dat is het', want daar was de rede. Terwijl ze de Turkse cultuur als onderdrukkend zag. 'Later heb ik de mooie dingen van de Turkse cultuur ontdekt. Ik zou de warmte absoluut niet willen missen, het menselijke, het groepsgevoel dat me lang heeft benauwd. Maar de groep draagt je ook en dat is zo mooi. Ik kon het Turkse deel pas toelaten op het moment dat ik sterk genoeg was, dat ik daar in totale vrijheid in kon bestaan. Mijn onzichtbare afspraak met mijn cultuur, mijn familie, alles wat Turks is, gaat uit van het principe: 'jij hebt niks te zeggen over mij'. Wel op menselijk gebied, maar ik ben mijn eigen vrouw.'

Vrijheid zit in de ruimte tussen twee culturen. Volgens Nazmiye is het één van de mooiste dingen die je kan overkomen, geboren worden en opgroeien in meerdere culturen. Het dwingt je om jezelf te definiëren. Wanneer je wordt geboren, en die mal bestaat al ontelbare keren, dan moet je jezelf ook definiëren in je puberteit. Maar in dit geval wordt je gedwongen om echt vanuit de wortel te voelen en naar je eigen waarheid te zoeken. Wat zijn mijn waarden? Ik vind dat een heel gezond iets. Ik denk dat je daarmee ook heel snel bij je menselijkheid terecht komt, bij je universele zijn. En het is natuurlijk heel fijn om én Ramadan te vieren én kerst. Het is een rijkdom en een vrijheid.

‘Ik vind dat ik recht heb op een Nederlander die voor mij opstaat.’
Ik vind het ongelooflijk dat een groep mensen wordt gemarginaliseerd en buitengesloten. We hebben in de Tweede Kamer iemand die gewoon van alles roept. Wanneer je tegenwoordig iemand met een hoofddoek laat zien, is de eerste gedachte van de kijker 'problemen'. En we hebben daar geen afdoende antwoord op. Dat vind ik nog wel het ergste. Er is niemand die opstaat en met hetzelfde woordgebruik kan zeggen: 'Waar heb je het over?'

Het gaat ook niet om moslims, het gaat om je medemens. Je moet onderbuikgevoelens scheiden van werkelijke problemen en daar natuurlijk oplossingen voor zoeken. Ik wil dat er iemand opstaat die voor hen opkomt. Ik kan die persoon niet zijn, Ik vind dat ik recht heb op een Nederlander die voor mij opstaat. Want als ik het zeg, ben ik zielig aan het doen.

Als ik erover schrijf in mijn columns, krijg ik alleen maar reacties over hoe zielig ik doe, dat ik doe alsof er niets aan de hand is en dat je mij niet hoort als een moslim iets doet. Ik ben een allochtoon. En de rest is van hier. Als er dan iemand van alles roept vanuit het huis waarin ik te gast ben, dan is het aan de gastheer om op te staan en te zeggen 'dit doen we niet'. Wanneer een Nederlander het zegt heeft die niks te verliezen en ook niets te winnen. Behalve je menselijkheid.'

De term 'vrijheidsstrijder is niet op mij van toepassing. Ik geloof niet meer in strijd. Voor mij vereist strijd dat ál mijn acties in het teken ervan moeten staan. In woorden en daden. Dat is gewoon niet mijn manier. Ik geloof niet in 'nee' zeggen tegen iets. Ik geloof dat als er een 'nee' aanwezig is, dan moet ik een 'ja' er tegenover creëren. Ik ben dus niet tégen Wilders, hij is een 'nee'. Ik ga niet tegen die 'nee' ageren, maar zet daar een 'ja' tegenover. Dat is waar ik in geloof.

4 en 5 mei
'Wat mij fascineert, is dat we dat nog steeds herdenken. Er is een heel mooi boeddhistisch gezegde dat iets zegt als 'in the present moment you may even transform the past'. Het gaat over heling en dat heb je zelf in de hand. Ik zou het heel mooi vinden wanneer wij met z'n allen daar op een bepaalde manier mee om zouden gaan. Niet alleen maar een krans leggen tijdens de dodenherdenking. Ik bedoel dat niet op de manier van loslaten, vergeven en vergeten en klaar. Ik zou het afschuwelijk vinden als ik mijn broertje had verloren in de oorlog en het beeld dat ik van hem heb met de tijd verandert in een slachtoffer dat vergast is. Ik wil dat hij méér is dan dat. Ik wil dat hij daar bovenuit stijgt. En ook al die andere slachtoffers. Ik zou dat beeld willen veranderen. Ik zou de slachtoffers willen bevrijden'