Nieuws

Een Nieuwe Tijd – 17 kerken luiden op 5 mei om 18 uur

Amsterdam luidt op 5 mei de klokken voor een Nieuwe Tijd

Met de bevrijding op 5 mei 1945 begon een nieuwe tijd; een tijd van optimisme en wederopbouw, waarin de echo van ‘nooit meer’ resulteerde in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en de start van Europese samenwerking.
Ook het begin van de oorlog luidde een nieuwe tijd in. Letterlijk. Al op 16 mei 1940 werd onze Amsterdamse Tijd - gemeten vanaf de Westertoren – 40 minuten vooruit gezet zodat onze klok gelijk liep met die van de bezetter die de Midden-Europese tijd kende. In Londen was het weer 20 minuten later dan in Berlijn. Bovendien was in Duitsland de zomertijd al ingegaan, en in Nederland nog niet. Al met al heel verwarrend voor de militaire operatie, dus zetten de Duitsers onze tijd ineens 1 uur en 40 minuten vooruit. Pas op de ochtend van die bewuste dag stond het in de Nederlandse ochtendkranten te lezen. Veel mensen waren verrast en kwamen te laat op werk of school. De 40 minuten zijn voor altijd verloren gegaan.

Telegraaf alle klokken vooruit - 5 mei 2017
De klokkenroof – tijdbakens vielen stil
Op bevel van Hitler vaardigde Rijkscommissaris van Nederland Seyss-Inquart in juli 1942 Metaalverordening nr. 79 uit. Voorwerpen van koper, messing, tin, nikkel, lood - waaronder kerkklokken - moesten worden afgestaan aan de Duitsers. De klokken werden uit de torens gehaald en vervoerd naar Duitsland. Daar werden ze omgesmolten tot wapens en munitie. NSB’er Peter Meulenberg – die in de volksmond al snel bekend stond als ‘Klokken-Peter’, van aannemersbedrijf Meulenberg uit Limburg meldde zich vrijwillig om de klokken uit de torens te verwijderen en op te slaan in loodsen.

In het najaar van 1942 begon de grote klokkenroof. Om incidenten te voorkomen, werd besloten de klokken in het donker te verwijderen, maar dat bleek moeilijker dan gedacht. De klokken moesten dus bij daglicht uit de torens worden getakeld onder de woedende blikken van het publiek. Men voelde zich beroofd van iets wezenlijks, en op sommige plekken in Nederland kwam men in verzet. Sleutels van torens verdwenen op raadselachtige wijze, touwen waaraan de klokken hingen werden op grote hoogte doorgesneden, klokken werden begraven of afgezonken in het water. Pastoor Zoetmulder van de parochiekerk van de HH. Martelaren van Gorcum (Hofkerk) in de Watergraafsmeer weigerde mee te werken aan de registratie van de klokken, met als argument dat de klokken ‘niet van de parochie waren maar van God de Heer’. Zodoende werden de klokken gered, daar de bezetter niet wist dat ze bestonden. Op 5 mei luidden de klokken toen bekend werd dat de oorlog was afgelopen. Tijdens de zondagsviering op 6 mei luidden de klokken opnieuw, maar ze werden op last van de politie het zwijgen opgelegd. Toen op 8 mei de Canadezen via de Berlagebrug Amsterdam binnentrokken waren het waarschijnlijk alleen deze klokken van de Martelaren die klonken.

Tegen de lente van 1943 waren er zo’n 6.500 klokken geroofd. Het werd stil in Nederland. Ook in Amsterdam werd het langzaam stiller in de kerktorens. Anne Frank schreef hierover in haar dagboek:
10 augustus 1943:
‘Lieve Kitty, we zijn sinds een week allemaal een beetje met de tijd in de war, daar onze lieve en dierbare Westertorenklok blijkbaar weggehaald is voor fabrieksgebruik.’
Al eerder dat jaar had zij al eens geschreven dat de Westertoren niet meer speelde. Ze luisterde altijd graag naar het carillon vanuit het Achterhuis, totdat ze het opeens niet meer hoorde. Veel later is gebleken dat de beiaardier was opgepakt omdat hij een Engels liedje had gespeeld. Hij is gelukkig wel teruggekeerd.

De klokkentorens en carillons waren niet alleen tijdwijzers, maar gaven de Amsterdamse bevolking ook moed, met melodieën als ‘De winter is vergangen’. Dit lied kende ook een Duitse versie en kon dus zonder risico gespeeld worden, maar de verborgen boodschap was duidelijk: ‘Deze duistere tijden zullen voorbijgaan’. Ook het lied ‘Als op het Leidseplein de lichtjes weer eens branden gaan’ maakte veel emoties los.
Vanaf half april 2017 zijn deze en andere melodieën uit de oorlog gedurende een half jaar opnieuw te horen op de carillons van de Munttoren en de Westertoren.  

Munttoren - klokken luiden 5 mei 2017

Op 5 mei 2017 om 18:00 uur luiden 17 Amsterdamse kerken gelijktijdig de klokken, als officiële start van de Vrijheidsmaaltijden die door de hele stad plaatsvinden. Dit samenspel wordt aangevoerd door de Oude Kerk, waar het klokkenluiderscollectief de vier luidklokken met de namen Geloof, Hoop, Liefde en Vrijheid zullen luiden.
Klokken die luiden op 5 mei: Oudekerkstoren, Westertoren, Oranjekerk, Bethelkerk, Nieuwendammerkerk, de Goede Herderkerk, Kerkcentrum De Nieuwe Stad, Parochiekerk Hh. Martelaren van Gorcum/Hofkerk, Kerkgebouw De Bron, Protestantse Kerk De Bron (Oost, Watergraafsmeer), Amstelkerk, Schellingwouderkerk, Sint Nicolaasbasiliek, Krijtberg, Vredeskerk/Onze Lieve Vrouwe Koningin van de Vrede, Maarten Lutherkerk, Vrijburg.


Meer activiteiten op 5 mei rond de geschiedenis van de klokken en in kerken:

  • Om 16:00 is er een unieke rondleiding in de Oude Kerk door Hendrik Kaptein van het klokkenluiderscollectief. Ze vertellen verhalen over de Oude Kerk in de oorlog, de klokkenroof en over ene mejuffrouw Bijtelaar, die alles wist over de Oude Kerk en de klokken van de Amsterdamse torens. Zij heeft nog een verzetsrol gespeeld in het behoud van de grootste klok van de Oudekerkstoren.
    kijk hier voor meer informatie.
  • Om 18:15 klinkt op twee plekken live muziek: beiaardiers Boudewijn Zwart (Westertoren) en Gideon Bodden (Munttoren) bespelen de carillons met liedjes uit de oorlog.
  • In voormalig schuilkerk de Singelkerk is om 17:00 een Vrijheidsmaaltijd, georganiseerd door De Heilige Vierhoek, een verband van vier kerken uit de buurt.
    kijk hier voor meer informatie
  • Om 18:00 is er een Vrijheidsmaaltijd in de Oranjekerk. Ze zijn nog op zoek naar voormalige buurtbewoners, mensen die erbij waren toen de klokken uit de Oranjekerk gehaald werden.
    kijk hier voor meer informatie

Westertoren - klokken luiden 5 mei 2017

Alle rechten voorbehouden