Artikel

Betti Silberstein

Postercampagne 4 & 5 mei 2016

Het joodse echtpaar Betti Silberstein en David Pressburger woont tot 1939 in Wenen. Betti is in Wenen geboren, David komt van origine uit het Poolse Lezajsk. Zij krijgen er drie kinderen; Sigfried, Cornelia en Stella. In 1932 verhuist dochter Cornelia naar Amsterdam om daar met kunst- en antiekhandelaar Pieter de Boer te trouwen.

4 & 5 MEI A2 Silberstein rood HighRes uit 3mmafloop.jpg

Door de Anschluss, de annexatie van Oostenrijk door Duitsland in maart 1938, en de capitulatie van Polen in september 1939 worden de Weense Betti en de Poolse David officieel Duitse staatsburgers.

Eind augustus 1939, aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog, vragen Betti en David een vreemdelingenpaspoort aan in Amsterdam. Zij worden toegelaten en gaan in Amsterdam wonen, waar David met zijn schoonzoon Pieter (succesvol) de kunst- en antiekhandel ingaat. Dat Betti en David Nederland binnen kunnen komen is uitzonderlijk, omdat de Nederlandse regering vanaf 7 mei 1938 alle vluchtelingen als “ongewenscht element voor de Nederlandsche maatschappij” beschouwt, die “derhalve aan de grens geweerd” moesten worden. Het heeft waarschijnlijk in hun voordeel gewerkt dat dochter Cornelia met een Nederlander is getrouwd.

Op 25 november 1941 voert Duitsland de Elfte Verordnung zum Reichsbürgergesetz in, waarmee Duitse joden die in het buitenland verblijven, zoals Nederland, de Duitse nationaliteit verliezen.

Vanaf begin 1941 tot de zomer van 1942 worden de joden in Nederland systematisch door de Duitse bezetter geïdentificeerd en geïsoleerd van de rest van de bevolking, als onderdeel van de strategie die moet leiden tot deportatie en uitroeiïng van alle joden.

De eerste deportaties beginnen in juli 1942 en duren tot eind september 1943. Gedurende deze periode is het niet geheel duidelijk waar Betti en David verblijven, maar zeer waarschijnlijk nog steeds in Amsterdam. De enige joden die zich vanaf mei 1943 nog in Amsterdam bevinden zitten ondergedoken of zijn in het bezit van een Sperre (vrijstelling van deportatie). Uiteindelijk worden die zomer alle vrijstellingen ingetrokken en ook de aanvankelijke leeftijdsgrens voor deportatie vanaf 50 jaar wordt opgeheven.

Toch lukt het Betti Silberstein en David Pressburger eind augustus 1943 om, vanuit Amsterdam, een aanvraag voor een vreemdelingenpaspoort voor vijf werelddelen in te dienen. Dat Betti en David dan nog in de hoofdstad zijn is opmerkelijk, nog opmerkelijker is het dat de aanvraag goedgekeurd wordt. Een vreemdelingenpaspoort wordt normaal gesproken slechts voor één land toegekend, en in bijzondere gevallen voor Europa. En vaak zijn de aanvragers nazi’s of NSB’ers.

Desondanks krijgen Betti en David goedkeuring voor alle vijf werelddelen, en dat ligt waarschijnlijk aan de medewerking van Willy Lages. Hij is hoofd van de Zentralstelle für jüdische Auswanderung (Centraal Bureau voor Joodse Emigratie), verantwoordelijk voor de registratie en deportatie van joden. Lages zou in Duitse kringen bekend staan als de ‘Diamantkoning van Amsterdam’, omdat hij zich laat omkopen door joodse arrestanten met diamanten en andere kostbaarheden.

Lages noemt na de oorlog, wanneer hij terechtstaat voor het Bijzonder Gerechtshof voor zijn betrokkenheid bij de deportatie van Nederlandse joden, de naam van David Pressburger. De twee zouden elkaar hebben gekend, en waarschijnlijk is David een van de joden die Willy Lages heeft omgekocht om zo de vreemdelingenpaspoorten voor hem en zijn vrouw te bemachtigen.

Ergens in de periode tussen 29 augustus en 27 september 1943 vertrekken Betti en David naar Erlach in Zwitserland en ontsnappen zo aan deportatie. Meer dan twee jaar later, op 3 december 1945, keert David Pressburger terug naar Amsterdam uit Biglen, Zwitserland, zonder zijn vrouw Betti Silberstein. Zij is in Zwitserland overleden, waarschijnlijk onder natuurlijke omstandigheden. David overlijdt in Amsterdam op 7 augustus 1956.

Paspoort Silberstein A2 ZW donker.jpg

Beeld: Aanvraag vreemdelingenpaspoort Betti Silberstein augustus 1943. Bron: Stadsarchief

 

Bronnen verhaal:
Bob Moore, “Slachtoffers en overlevenden. De nazi-vervolging van de joden in Nederland’, (Amsterdam, 1998);

Ad Van Liempt (ed.),“De Jacht op het verzet. Het meedogenloze optreden van de Sicherheitsdienst en Nederlandse politie tijdens de Tweede Wereldoorlog”, (Amsterdam: Balans, 2013);

“BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE aan de Heer Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal, 19 juni 1966,” in: Koninklijke Bibliotheek http://resourcessgd.kb.nl/SGD/19651966/PDF/SGD_19651966_0002982.pdf;

Uittreksel van de Burgerlijke Stand http://tinyurl.com/od3hz5l;

Peter Kroesen als adviseur van Stadsarchief Amsterdam

Beeldmateriaal o.a. paspoortaanvraag van Betti Silberstein en vreemdelingenkaart van David Pressburger.