Vrijheid is kunnen leven zoals jij wil

Dick Swaab vertelt

Dick Swaab is geboren uit een van oorsprong Joodse vader en protestante moeder. Beiden waren niet gelovig. Hij is arts en hersenonderzoeker aan het Nederlands Herseninstituut van de KNAW en emeritus hoogleraar neurobiologie aan de Universiteit van Amsterdam. Hij verwierf grote internationale bekendheid met zijn onderzoek en nationale bekendheid met de publicatie van zijn boek Wij zijn ons brein, waarin hij stelt dat de vrije wil een plezierige illusie is. Op 5 mei geeft Swaab een lezing over vrijheid, en wel tijdens de Vrijheidslunch van de UvA/HvA in de Amsterdamse Academische club.

Mijn vrijheidsgevoel

“Ik ben opgegroeid in een tijd dat het gesprek ging over wie er teruggekomen was uit de kampen en wie niet. De oorlog was een periode waarin vrijheid absoluut onmogelijk was. Voor mensen met een ander geloof of afkomst werd het onmogelijk gemaakt in vrijheid te leven.”

Bevrijdingsdag

“Bevrijdingsdag is voor mij terugkijken en herinneren. Ik herinner me dat ik speelde met mijn Märklin trein. Pas later begreep ik dat die trein van een jongetje was geweest, dat vermoord was in het kamp. Zijn moeder was wel teruggekomen en wilde dat een ander kind er mee speelde. Dus eerst speel je met die trein zonder dat verhaal en pas daarna komt, langzaam, het verhaal boven. De informatie over de oorlog, ook van mijn eigen ouders, werd uitermate terughoudend gegeven, maar ieder verhaal hield me bezig. Dat is altijd zwaar belastend geweest. Ik probeer wel afstand te nemen van de oorlog, maar dat lukt nooit helemaal.”

Vrijheid zonder te beperken

"Het thema van mijn 5 mei lezing is, dat juist omdat we tijdens onze vroege ontwikkeling in vele opzichten geprogrammeerd worden, en er dus geen absolute vrijheid bestaat, ieder het recht moet hebben om te leven zoals hij wil. Onafhankelijk van je seksuele oriëntatie of beperkingen, zolang je anderen daarmee het leven niet onmogelijk maakt. Dat wil zeggen dat een homoseksuele leraar niet van school moet worden gestuurd omdat het toevallig een Christelijke school is. En dat een transseksueel zijn paspoort en geboortecertificaat moet kunnen aanpassen, ook als hij of zei nog niet geopereerd is. En dat je uit het leven kan stappen als je er klaar mee bent: ook zij die momenteel buiten de euthanasiewet vallen, zoals die hoogbejaarden wiens partner en vrienden ontvallen zijn en vinden dat hun leven voltooid is. Als andere groeperingen zoals religieuze partijen daar een stokje voor willen steken dan vind ik dat een niet te accepteren vorm van onvrijheid, want ze bemoeien zich met mensen die dat op persoonlijke gronden willen zonder daarbij anderen schade te berokkenen.”

Mijn moeder redt mijn vader

“Mijn vader gaf als joodse arts hulp aan onderduikers terwijl hij zelf ondergedoken zat in zijn huis. Op een dag liep hij in de val door met een onbekende mee te gaan wiens vrouw doodziek zou zijn. Maar het was een verrader die het waarschijnlijk deed vanwege het zogenoemde kopgeld; een beloning voor het verraden van joden. Mijn moeder liep hoogzwanger in haar verpleegstersuniform het kantoor van de Sicherheitsdienst binnen en toen ze mijn vader zag deed ze of de baring begon en schopte daar zo’n heftige scene dat de soldaat bij de ingang in verwarring raakte en schreeuwde 'raus!'. Mijn moeder pakte mijn vader bij de hand en samen vluchtten ze weg. Van de mensen die toen opgepakt waren is niemand teruggekomen."

Vrije stad

"Ik vind Amsterdam een vrije stad, maar dat is relatief. Voor mijn Chinese studenten is het heel opvallend hoe vrij Amsterdam is. Maar voor mijn gevoel zijn steden als New York of San Francisco net zo vrij.”

De vrijheidsmaaltijd

"Ik zou aan tafel willen gaan met de heer Van der Staaij van de SGP. Ik zou willen vragen waarom de SGP mensen die uit het leven willen stappen niet gewoon laat gaan. Waarom willen zij de regels die behoren bij hun geloof opdringen aan andere Nederlanders? Wat we eten vind ik niet zo belangrijk: het gezelschap bepaalt de sfeer.”

Alle rechten voorbehouden